Ақида Мақалалар

Алау Әділбаев:- Тек қана Құран мен хадистерді жатқа білу – мүжтаһид ғалым болуға жетпейді

Құранды өз бетінше оқып, мағынасына мән бермейтіндер ел ішінде діни бүлік тудырып жүр. Мұсылман баласы үшін сенімнен адасқаннан артық айып жоқ. Дін ұстай алсаң – қасиетіңе, ұстанбасаң – қасіретіңе айналады. Дінде зорлық жоқтығы Құранда анық жазылса да, адасқан ағымдардың бұдан аттап кетіп жатқан жайы бар. Өз баласын өзектен теппейтін қазақпыз ғой. Жолдан жаңылғандарға ой салар деген үмітпен ҚМДБ Төрағасының орынбасары, теолог, ғалым-ұстаз Алау Шайқымұлын сұхбатқа тартқан ек… 

 

Алау Шайқымұлы, «Білмесеңдер білім иелерінен сұраңдар» деген  аятты басқаша түсініп, білмесе де, білетін адамға ұқсап, тіпті «шейх» атанып жүргендер бар. Бәрінен ондайлардың дінге қазақтардың арасынан шыққаны шымбайға батты. Байыбына бармай дінге бұрған әлгі жердегі ыждаһаттылықтарын «Иждиһатқа» балап, өздерін мүжтаһидтік дәрежеге көтеріп алғандардың әрекеті қаншалықты дұрыс? Осы екі ұғымның аражігін ажыратып беріңізші?

 

–   «Ижтиһад» дегеніміз сөздік тұрғысынан алып қарайтын болсақ, «күш-қайрат жұмсау» деген мағынаны береді. Шын мәнінде «Ижтиһад» сөзінің терминдік мағынасына келетін болсақ, кез-келген бір үкімге байланысты туындаған Құран-Кәрімнен, Пайғамбарымыздың с.а.у сүннетінен және Ислам шариғатында бекіген негізгі ережелерден шықпай, сол мәселенің негізгі үкімін таба білу үшін бар күш-қайратын, білімін, біліктілігін соңғы тамшысына шейін сарқып шариғат шегінен ауытқымай отырып шығарған үкімді айтады.

Ал, «Мүжтаһид» дегеніміз осы сипаттардың барлығы бойында бар, ешкімнің сөзіне ермей, дербес үкім шығара алатын адамды айтады. Бұл тұста мүжтаһидтіктің көптеген шарттары барын ұмытпау керек. Мүжтаһид болу үшін Құран-Кәрім аяттарын, Пайғамбарымыздың (с.а.у) сүннеттерін, нәсих (үкімі жүретін) және мансұқ (үкімін жойған) үкімдерді, араб тілі граматикасын, сондай-ақ, Ислам тарихын толық білуі керек.

Тек қана Құран мен хадистерді жатқа білу – мүжтаһид ғалым болуға жетпейді. Тіпті кез-келген хафиз немесе мухаддистер (хадис жеткізушілер) де мүжтаһидтік мәртебеге теңелмейді. 500 мың  хадис білсе де, мүжтаһид бола алмайды. Демек, мүжтаһид дегеніміз – шариғат шарттары мен діни ілімнің бәрін жетік білетін өте білімді, мол тәжірибелі, ең жоғары дәрежелі білікті маманды айтады. Ондай адам өзінен алдыңғы және өзінен кейінгі иждиһаттың бәрін білуі тиіс. Жанынан емес, ислам шарттарына сүйеніп, өзгелер ұмыт қалдырған жағдайларды да терең зерттеп-зерделеп, дербес әрі әділ үкім шығара алатындай білімді болуы шарт.

 

–  Қазір жанынан үкім шығарып, шариғаттың жазасына кесе салғыштар көбейді. Үкім деген не? Үкім кім және қалай шығарады?

 

–   Үкім дегеніміз – құқықтық күші бар, шариғи норма десек болады. Үкімді жайдан-жай кесіп айтуға болмайды. Шариғат үкімдерінің барлығы негізгі дәлелдерге сүйеніп шығарылады. Негізгі дәлел не десек? Бүкіл ғалымдар барлығы бір ауыздан келіскен «ижма» (бір ауыздан келісілген үкімдер) негізгі төрт дәлел бар. Бірінші кезекте – Құран, екінші – сүннет, үшінші – ижма, төртінші – қияс (Құран аяттары мен хадистерге сүйеніп шығарылған үкімдер). Осы төрт дәлел негізінде бүкіл мұсылман ғалымдары бірлесіп, осы төрт негізге сүйене отырып үкім шығарады.

Кейде мұсылман ғалымдарының кейбірі келісіп, кейбірі келіспеген қосымша дәлелдер де болады. Ол қосымша дәлелдерді бір ғалым қабылдайды, бір ғалым қабылдамайды. Сондықтан, ең негізгі төрт дәлел баса назарға алынады. Демек, «иждиһад» жасай білем деген мүжтаһид ғалым осы төрт негіздің, яғни, Құранның, сүннеттің, ижманың, қиястың ережелерін жатқа білуі тиіс. Осының бәрін елеп-екшеп, саралап үкім шығара алатын, ақыл-ойы терең, пайым-парасаты жоғары, әділетті, адал, өте білімді мүжтаһид ғалым ғана шариғи үкім шығара алады.

 

–  Құран мен сүннетпен жүріп-тұрсақ болды деп, мәзһабты мойындамай жүр, базбіреулер. Мәзһабтың не екенін білмейтіндерді осы тұстан адастырып әкетеді. Сонда мәзһаб жолы сүннет жолынан бөлек пе?

 

– Өкінішке қарай, қазір кейбір жастар намаз оқитын адамдардың арасында бүлік тудыру үшін «сен сүннет бойынша намаз оқисың ба, жоқ, әлде мәзһаб бойынша намаз оқисың ба?»- деп сұрақ қойып, ойын бұзатындардың бары рас. Олардың ондағы мақсаты – мәзһабты сүннет жолынан бөліп көрсету.

 

–  Шын мәнісінде «мәзһаб» дегеніміз не?

 

– «Мәзһаб» дегеніміз – жол, бағыт, бағдар, даңғыл жол деген сөз. Даңғыл жол дегенде, қандай жол? Даңғыл жол – Құран, сүннет, біз атап өткен 4 негізге сүйене отырып, үкім шығара білудің ережелері негізінде «истимбаб» (көп іздену) және «иждиһат» арқылы кез-келген мәселенің үкіміне қол жеткізетін ерекше әдістемесі бар, ғылыми базасы қалыптасқан – мектеп. Бұл «менің ойымша бүгін былай ойлаймын, ертең былай ойлаймын» дейтін мәселе емес.

Сондықтан да Құран-Кәрімді, Пайғамбарымыздың с.а.у сүннетін жақсы біліп, соның негізінде үкім шығара алғандарды ғана «мүжтаһид» деп атаймыз. Сонда осы мүжтаһид имамдардың  қалыптастырып кеткен ерекше жолы, бағыты, бағдары, мектебі – «мәзһаб» деген. Егер шын мәнінде Ислам дінінде осындай мүжтаһид ғалымдар, мәзһабтар болмаса, қазіргі таңда мәзһабты қойып жаңа бағыт іздеу- 4 мәзһабтың негізін ыдырату арқылы мүлде мәзһабсыз мектеп қалыптастыру, адамдардың бәрін құрдымға жетелеу деп ұғыну керек.

Тарих бұл 4  мәзһабтың ақиқаттығын дәлелдеп, қажеттілігін білдіріп келеді. Сондықтан да 4 мәзһабтың берген шариғи үкімдері сол кездегі үмметке қалай қажетті болса да, қазіргі таңдағы мұсылмандар үшін маңызды болып тұр. Сондықтан осы 4 мәзһабтан тыс, жаңа бір мәзһаб іздеудің қажеті жоқ. 4 мәзһабты азсынып жүрген кейбір бауырларымыз абайсызда әлемде 2 миллиард мұсылман болса, екі миллиард мәзһаб болуына жол ашып жатыр.

Тарих дәлелдегендей, 4 мәзһабтың негізінде мұсылмандар құлшылығын қалай атқарып келген болса, қазіргі таңда да солай жалғастыра берсе, Құранға толықтай сай амал атқарған болады. Ал, егер Құран мен сүннетке сай болмаса, мәзһаб  қалыптаспас еді, мұсылман үмметі бір ізділікке түсіп мәзһаб деп атамас та еді. Сондықтан «намазды сүннет бойынша оқисың ба, әлде мәзһаб бойынша оқисың ба?»– деген сұрақ, қасқана ғылымды бұрмалаушылық болып есептеледі.

 

–  Аяттарды өз бетінше түсініп, Аллаға мекен беріп, сипат беру дұрыс па? «Құдай көктен түсті» деуіміз ғана қалды. Құранды пікір етудің жөні қалай?

 

–     Құран-Кәрім телегей-теңіз Алла Тағаланың ілім сипатынан бізге келген мәліметтер жинағы. Сондықтан Құран-Кәрімді шын мәнінде жай адамның түсінуі бар, ғалым адамның түсінуі бар, осының бәрін есептеп жай адамның түсіну деңгейіндегі аяттар бар, сонымен қатар үлкен ғалым-ғұламалардың ғана түсіне алатын өте күрделі аяттар бар. Демек, Құран-Кәрімді әр адам өз деңгейінде түсіне алады, бірақ одан фикһке қатысты үкімдер шығара алу, мән-мазмұнын саралай алу – тек ғалымдарға берілген мәлімет әрі міндет.

Мысалы өмірде де бір адамның пайымы мен академиктің пайымдауы екеуі екі түрлі салыстыруға келмейді. Екеуінің қарап тұрғаны бір мәселе болғанымен, ойлауы әрқилы, пайымдауы да басқаша болатыны белгілі. Сондықтан Құран аяттарын кез-келген адам түсініп, екінің бірі үкім шығара алады деу мүмкін емес.

Құран-Кәрімдегі аятты білу үшін әрбір аяттардың түсу себебін зерттейтін «аспаъүлунзур» (аяттың түсу себептері) деген арнайы ғылым бар, соны игеру керек. Қай аяттың не себепті түскенін білмесеңіз, тиісті үкім шығармақ тұрмақ, өзіңізге керек деңгейде шешім де қабылдай алмайсыз. Мысалы, Құран-Кәрімдегі бұйрық райлы аяттардың бәрі парызды білдіре ме, жоқ па, мұның бәрі үлкен білімді қажет етеді. Ол үшін араб тілінің ережелерін толық білу, Құранның сөздік мағынасын түсіну керек. Сондықтан, ғалымдарымыз айтқан кез-келген бұйрық райлы аят парыздықты білдірмейтінін айтқан. Мысалы Құран-Кәрімде: «Жұма намазынан кейін жер бетіне таралыңдар» деген бұйрық райлы аят бар. Бірақ, бұл Жұма намазынан кейін тұра қашуды білдірмейді, мешітте отыра берсе де, күнә жазылмайды. Сол сияқты «Сауда жасаған кезде, куә алып келіңдер» деген аят бар, бірақ мұны тура мағынасында түсініп, әр сауда жасауға барған сайын куә тарта беру мүмкін емес. Демек бұл аят дау туындаған жағдайда ғана куә тартуға  бұйырылған.

Десе де бұл парыздық күші бар аят емес, ереже қалыптастыруға арналған аят. Онда да, кейбір аяттардың үкімі бар болғанымен, оның күші жойылған-жойылмағанын анықтау үшін Ислам шариғатын терең білу керек. Сондықтан да әркім өзімңзше Құранды оқып, аяттарды түсінбей, өзімізше үкім шығара береміз деу шын мәнінде білімсіздіктен туындайтын қателік.

 

–   Имам ағзам Әбу Ханифа мәзһабының қалыптасуын әңгімелеп берсеңіз екен?!?

 

–   Әбу Ханифа мәзһабының қалыптасу тарихына келетін болсақ, Иракта қалыптасқан өте бай мәдени мұра бар еді. Ирак сол кездегі Ислам мәдениетінің Хазіреті Әлидің р.а  басқару орталығын сол қалада тұрғызғаннан кейін, Куфаға Абдуллаһ ибн-Масғуд сияқты Құранды жақсы білетін, Пайғамбарымыз с.а.у  «Құранды Абдуллпаһ ибн Масғудтан үйреніңіздер» деген болса, сол сахаба Куфаға кеп орналасып, Иракта мәдени базаны қалыптастырған еді. Хазіреті Әли р.а осы сахабаның ерен еңбегін айтып:  «Мына Куфа халқын білім-ғылымнан кене қылмапсың» деп таң қалған еді.

Сол кезде Куфада Абдуллаһ ибн Масғудтың р.а шәкірттерінің саны төрт мыңға жетіп жығылатын еді. Бұл дегеніміз имам ағзам Әбу-Ханифаның өскен ортасы сахабалардан қалған өте мәдени мұра еді. Кейбіреулердің қателесіп айтып жүргеніндей, мәселен Ирак жеріндегі Куфа өзге мәдениеттің бесігі емес, шын мәнінде Хазіреті Омар р.а  Куфаның әкіміне хат жазған кезде: «Ілімнің орталығы Куфа қаласының басшысына» деп хат жазуының өзі, сол кезде Куфаның Ислам ғылымының орталығы болғандығын нақтылайды. Осылайша Ислам ғылымының орталығында туып-өскен өте білгір ғалым, ұстаздардан дәріс алған Имам Ағзам Әбу Ханифадан «Білімді қайдан алдың?» деп сұрағанда: «Хазіреті Омардан р.а білім алғандар арқылы Хазіреті Омардың, Хазіреті Әли р.а арқылы білім алғандардан Хазіреті Әлидің, Абдуллаһ ибн Масғудтан білім алғандар арқылы Абдуллаһ ибн Масғудтан білімін алдым» деп жауап берген екен.

Қарап тұрсаңыз, Пайғамбарымыздың с.а.у сахабаларынан білім нәрін алған ең білгір, білікті ұстаздардың жалғасынан сусындаған имам ағзам  Әбу Ханифа. Оның мәзһабының өзге мектептерден ерекшелігі – жеке бір адамның ойына негізделген мектеп емес. Имам ағзам Әбу Ханифаның қырыққа жуық шәкірті болған. Кез-келген мәселені осы қырық шәкіртімен ақылдасып-кеңесіп шешкен.

Құран-Кәрімде: «Мұсылмандардың ісі өзара пікір-алмасу арқылы, өзара ақылдасу арқылы шешіледі» делінсе, Имам ағзамның әрекеті де тура аяттағыдай болған. Құранның бұйрығына сай кез-келген үкімді өзара ақылдасу арқылы шешкен. Жамағаттың, яки қоғамның ойы бір адамның ойынан асып түсері анық. Сондықтан көптеген ғалымдар атап өткендей Имам Ағзам Әбу Ханифаның мәзһабының ерекшелігі – жеке бір адамның ойымен шектелмей, Ислам академиясынан шыққандардың ортақ пікіріне негізделген.

Сонымен қатар Әбу Ханифа мәзһабының пісіп-жетілуіне сол кезде болған Ирак фикһы да тікелей әсер етті. Оны қалыптастырған үлкен ғалымдар болған еді. Әбу Ханфифа мәзһабы келгенге дейін, ол жердегі мектеп «Ирак фикһы» деп аталатын еді. Шым мәнінде имам ағзам Әбі Ханифаның талқылаған мәселелері, жетілдірген шәкірттері тұрғысынан ешбір ғалым-ғұлама ол кісіге теңесе алмайды. Мәселен, тарих кітаптарында жазады имам ағзам Әбу Ханифаның иждиһат жасаған мәселелері бір миллионға жетіп жығылады. Сонымен оның тәрбилеген шәкірттерінің санын алып қарайтын болсақ, өзінің көзінің тірісінің өзінде қырыққа жуық мүжтаһид ғалым тәрбиелеген. Мұндай көрсеткішпен ешбір мүжтаһид ғалым таласа алмайды.

Сондықтан да имам ағзам Әбу Ханифа әрі табиғиндардың кезінде өмір сүргендіктен әрі ғұлама ғалымдарды жетілдіргендіктен Имам Ағзам, яғни «Ұлы имам» атанған. Оның ерекшелігі де осындай барлығы да, осы Имам ағзам Әбу-Ханифаның ғылым үйрету тәсілін қазіргі ғылымдағы ең продуктивті тәсіл «қандай тәсіл» десе, монолог ретінде өткізілген тәсіл емес, диалог ретінде шәкірттерді ұдайы жетілдіріп отыруға мүмкіндік берілген тәсіл.

Кез-келген мәселені талқылаған кезде Имам Ағзам Әбу Ханифа «бұл мәселені сендер білесіңдер ме, не ойлайсыңдар» деп шәкірттеріне ой салу арқылы бірінші кезекте мәселенің жан-жақты ашылуына көңіл бөлсе, шәкірттерінің ой-өрісінің дамуына жағдай жасаған. Мүжтәһид имам болу оңай емес. Көзінің тірісінде қырыққа жуық мүжтәһид ғалым тәрбиелеуінің өзі Әбу Ханифаның ерен еңбегі, ұлықтығын көрсетеді. Міне, сондықтан да бұл Иракта қалыптасқан мәзһаб Имам Ағзам Әбу Ханифа мәзһабы деп аталып кеткен.

 

Қазақта «ақылға салу» деген ұғым бар. Нақылға құлақ асу деген  өсиет тағы бар. Ал, исламдағы ақылдың орны қандай?

 

–   Құрандағы ең алғашқы аятты оқуға байланысты түсірілуінің өзі, Ислам дінінің білімге, ғылымға қаншалықты мән беретінін байқатады. Бұған қатысты көптеген аяттар бар. Нақты сұраққа келсек, Құран Кәрімде «Олар ойланбай ма?», «Олар білмей ме?» деген сияқты 700-ден астам аяттар бар.

Ақыл-ойға қатысты аяттардың барлығын саралайтын болсақ, «неге түйенің жаратылысына қарап ойланбайды», «жер мен көктің айналуында ақыл иелері үшін көптеген дәлелдер бар», «Алла Тағаланың ер мен әйелді жаратуы, Алла Тағаланың құдіреттілігінің белгілері» деген сияқты аяттардың барлығы нені көрсетеді? Мұның бәрі Алла Тағаланың құдіреттілігін білдіреді. Мұның бәрін ойланып, терең саралау үшін адамға ақыл керек. Алла Тағала Абай атамыз айтқандай: «Ақылдыға иман парыз, имандыға құлшылық парыз» дейді. Демек Исламда адамда ақыл болмаса, оған иман парыз етілмейді.

Исламның шарттарына иман келтіре білу үшін де, ақыл қажет. Ал, оны терең білу үшін, Исламды одан әрі терең бойлау үшін ақылдың қажет екендігі айтпаса да түсінікті. Өкінішке қарай, кейбір бауырларымыз дінді ақылмен түсінудің орнына, дінді тек қана мына аяттарды, хадистерді тікелей орындай беру керек екен деген ойда тұрады.

Мәселен, Хазіреті Омардың р.а  Ислам тарихындағы орнын қарайтын болсақ, аяттар мен хадистерді тек қана айтылған сөздік мағынасына ғана емес, аят пен хадистің астарындағы мағына не, түпкі мақсаты не екенін ойлау арқылы үкімдер шығарған. Шариғаттың діни бұйрықтарының түпкі мақсаты не, оны білмеген жағдайда дінді бұрмалаушылықтар, дінді келте түсіну болып жатады. Сондықтан да бұл дінді, діни бұйрықтарды терең түсініп, жүзеге асыра білу үшін де адамға ақыл керек, ой керек.

Иманның өзін «тақлиди» және «таһлиқи» деп екіге бөлеміз. Тақлиди иман дегеніміз өзінен білім-ғылым деңгейі жоғары адамдарға еліктеу арқылы туындаған иман. Ал, «таһлиқи» иман дегеніміз, осы иман ақиқаттарының барлығын зерттеу, терең ойлану, терең білу арқылы жеткен иман. Иманға көзделген мақсат та осы – шынайы иманға қол жеткізу.

Әрине «Бес саусақ бірдей емес» деген сияқты «тақлиди» иманы бар адамдар да мұсылман және «таһлиқи» иманы бар адамдар да бәрі де мұсылман. Құран Кәрімде айтқан «Біз сіздерді өте жоғары бейнеде жараттық. Және сіздерді ең төменгілердің төменіне түсірдік» дегені бұл адамның жаратылыс деңгейін көрсетеді. Адам болғандықтан ең төмен деңгейдегі қарапайым адам болуы мүмкін және ең жоғары тақуалықтың шыңына шыққан ғалым адамдар да болуы мүмкін. Бірақ оның бәрін біз адам ретінде, мұсылман ретінде қарастырғандықтан, шын мәнінде ақылдың, ерекше ойлаудың Құран-Кәрімдегі бізді жетелеген мақсатта қарайтын болсаңыз, бізге ойлауға, түсінуге, терең пайымдауға қаншалықты мән бергендігін көруге болады.

 

– Келелі кеңес, сүбелі сұхбатыңыз үшін рахмет. Алла Тағала дінге сіңіріп жүрген еңбектеріңіге разы болсын!

 

 

Сұхбатты дайындаған Мөлдір Нұрман

Пікір жазу