Ақида Мақалалар

МУРЖИЯ АҒЫМЫ

Муржия араб тілінде «кейінге қалдыру, кешіктіру» деген мағынамен бірге «үміт ету» дегенді де білдіреді. Терминдік мағынасы болса, қандай да бір істі кейінге қалдыру, Аллаһқа сілтеп, жақсылығын, ақырын Аллаһтан күтушілерге берілген есім[1].

Бұл ағым Ислам әлемінде «үлкен күнә істеген мұсылман пенденің бұл дүниелік және о дүниелік жағдайы қалай болар екен?» деген мәселелерден пайда болды. Аталмыш жайттар әділетті төрт халифаның төртіншісі Хазіреті Алидің (656-661 ж.) тұсында туындады. Үлкен күнә істеп қойған мұсылманды харижиттер «кәпір» десе, муғтазилә ағымы «пасық» деп үкім шығарған. Сол кезеңнің танымал ғалымы Хасан Басри және өзге де ғалымдар ондай кісіге «екі жүзді» (мунафиқ) деп пәтуа берді. Көпшілік мұсылмандардың пікірі бойынша, ондай адамға «күнәһар мұсылман» деген үкім берілді. Ондай пендені Аллаһ қаласа кешіреді, қаламаса жазасын береді деген сенімді ұстанды. Муржия ағымы бойынша, күнә істеу иманға зиян келтірмейді. Муржия ағымының пайда болуы мен басты ұстанымдарының қалыптасуы сахабалар кезінен бастау алады. Хазіреті Османның халифалық кезеңінің соңына таман халық арасында әкімдердің әділетсіздігі мен қатыгездігі сынға алынып, Мысыр, Куфа және Басрадан шыққан азғын топ халифаға қарсы наразылық ұйымдастырып, оның қызметтен кетуін талап етеді. Бұл наразылықтың ақыры 656 жылы халифа Османды өз шаңырағында өлтірумен аяқталды. Осы оқиғалар барысында кейбір сахабалар үнсіз қалуды жөн көріп, мұндай бүліктерден аулақ тұруды, араласпауды дұрыс санады. Өздерінің дұрыс деп тапқан жолын мына бір хадиспен дәлелдегісі келеді: «Жақында фитнәлар (бүліктер) шығады. Бұл бүліктер кезінде отырған кісі жүрген кісіден, жүрген кісі бүлік шығарушыдан жақсы. Мұқият болыңдар. Бұл бүліктер шыққан кезде түйесі болған түйесімен, қойы болған қойымен айналыссын. Жері болған жерімен шұғылдансын». Сол жерде болғандардан біреуі: «Ей, Аллаһтың елшісі! Егер адамның түйесі де, қойы да, жері де болмаса ше?»  деп сұрады. Сонда Хазіреті Пайғамбар (с.а.у.) былай деді: «Ол кезде қылышын алып тасқа шапсын, жұмған аузын ашпасын. Содан кейін мүмкіндігі болса өзін құтқарсын», (Бухари, Фитән 9; Муслим, Фитән 10).

Осы бағытты ұстанған сахабалар халифа Османның кезеңінде шыққан және халифаның өлтірілуімен аяқталған бүліктерге араласпай, бейтарап қалды. Хазіреті Алидің халифалық тұсында шыққан бүліктер мен Жәмәл, Сыффин соғысында да осы ұстанымдарын жалғастырды. Мәселен, Хазіреті Али мен Шам әкімі  Муауия арасында болған 657-жылғы Сыффин соғысы жайында сахабалар ешқандай пікір білдірмеген. Бұл топтың ішінде Хазіреті Саад ибн Әбу Уаққас, Абдуллуһ ибн Омар, Имран ибн Хусайн сынды танымал, беделді сахабалар болды. Олар Сыффин шайқасында өлген мұсылмандар жайында ешқандай үкім айтпай, тіпті қай жақтың дұрыс, қай жақтың кінәлі екенін де айтпастан бейтарап көзқарас  танытты. Өлген және өлтірген мұсылмандардың үкімін сұрағандарға «Аллаһ біледі» деп қысқа қайырды. Аты аталған сахабалар секілді кейбір сахабалардың да үлкен күнә істеген мұсылман жайында ешнәрсе айтпауы соғысқа қатысқан мұсылмандарды қатты мазалай бастады. Өйткені Құранда «Ниса» сүресінің 93-ші аятында былай дейді:

وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُّتَعَمِّداً فَجَزَآؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِداً فِيهَا وَغَضِبَ اللّهُ عَلَيْهِ  وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَاباً عَظِيماً

«Кімде кім мүминді қасақана өлтірсе, оның жазасы – мәңгілік тозақ болады. Аллаһ оған қаһарланды және лағынеттеді. Һәм оған ауыр азап дайындайды».  Расында да Жәмәл, Сыффин шайқасына қатысқан және адам өлтіру секілді үлкен күнә істеген мұсылмандар мен қайтыс болған мұсылмандар жайында ештеңе айтпастан олардың үкімі сұралғанда «Аллаһ қана біледі» деген топ пайда болды. Бұларға «үміт артушылар, үміттенушілер» ұғымына келетін «муржия» деген ат берілді[2]. Муржияшылар әуелде «Лә иләһә иллаллаһу Мухаммәдур Расулуллаһ» (Аллаһтан басқа тәңірі жоқ, Мұхаммед Оның елшісі) деген кісіні жасаған күнәсі үшін кәпір немесе мүшрік деп айта алмаймыз, кімнің кім екенін Аллаһ біледі» деген принципті ұстанды[3].

Шынында да кімнің кім екенін, о дүниеде қайда баратындығын Аллаһ біледі. Кейін пайда болған муржияшылар алдыңғылардан басқаша түсінікте болды. Олар үлкен күнә істеген мұсылманның жағдайын Аллаһқа тапсырумен шектелмей, күнә жасау иманға зияны жоқ деген пікірді ұстануға көшті. «Иман – тілмен айту, жүрекпен қуаттау, сену және білуден тұрады. Амал ету өз алдына бөлек нәрсе» деген ұстанымға сүйенді. Тіпті, кейбір муржия өкілдері «Иман – жүрекпен сену» деп артық кетті. Діни үкімдерді тек біліп, сеніп қоюмен шектелген муржияшылар үшін амал ету маңызды болмады[4]. Бұлар иманның негізіне жеңіл қарап, ақиқатты өзгертуге тырысты[5].

Сол себепті ғалымдар муржияшыларды екі топқа бөліп қарастырады. Бірінші топтағылар – сахабалар арасындағы түсініспеушілік пен қақтығыс және Умея билігі кезіндегі бүліктерге үкім беруден бас тартқандар. Екіншісі – имани мәселеге немқұрайлы қарап, Аллаһ күпірліктен, ширктен басқа бәрін кешіреді деген сеніммен иман еткен кісі не істесе де болады деп, ізгі амалды тәрк етушілер. Бұл топтағы муржияшылар алдыңғы сахабалар мен ғалымдардың беделіне нұқсан келтіріп, өзгелердің сынына ұшырайды. Мысалы, зәйдия мәзһабын құрушы Зәйд ибн Али ибн Хусейн осы топтағыларды меңзеп: «Мен пасықтардан, Аллаһтың кешірімімен үміттендірген муржиядан аулақпын», – деген. Ал адасушы муғтазилә ағымы өз діни түсінігіне қосылмағандарды, қабыл етпегендерді «муржия» деп атады. Тіпті, муғтазилиттер имам Ағзам Әбу Ханифаға және басқада фақиһ (құқықшы), мухаддис (хадисші) ғалымдарға да «муржияшы» деген айдар тағып, кінәлаған. Имам Ағзам Әбу Ханифа өз кезегінде муғтазилиттерді сынап, бірнеше еңбек жазды. Ол «әр-Рисала иләл-Бәтти» атты еңбегін басралық ғалым және қазы Әбу Осман ибн Муслим әл-Бәттиге жазып жолдаған. Кітапта амал иманның бір бөлігі еместігі, иманның артуы мен кемуін қабыл ету мен етпеу мәселесі талқыланып, өзін муржия деп айыптағандардың сөзін теріске шығарады. «Китабур-рад алал-қадария» – атты еңбегінде Әбу Ханифа муғтазилә мәзһабын сынап жазған[6].

Муржия ағымы өз арасында бірнеше топқа бөлінген. Олардың бастылары: 1. Юнусия; 2. Ғассания; 3. Тумәния; 4. Саубания; 5. Мәрисия[7].

Солардың кейбіріне тоқталайық: Юнусия: Юнус ибн Аун ән-Нумайрдің пікірін қолдаушыларға берілген есім. Бұлардың сенімінде иман – Аллаһты білу, Оған бойсұну, Оның құзырында тәкәппарлықты тәрк ету, Оны жүрекпен сүю. Кімнің бойында осы сипаттар болса, ол мүмин болып саналады. Ібілістің Аллаһ құзырында тәкәппарлығымен қуылғандығын дәлел ретінде ұстанып, Аллаһқа деген шынайы махаббаты болған жанға жасаған күнәсінің зияны тимейді деуде. Мүмин жаннатқа амалымен емес, Аллаһқа деген ықыласы мен сүйіспеншілігі нәтижесінде кіреді. Демек, бұл ақида бойынша, діндегі амал мен ғибадаттың ешқандай салмағы жоқ. Ғассания: Ғассан әл-Куфи есімді адасушы мұсылманның артынан ерушілерге берілген атау. Ғассанияның сенімінде иман дегеніміз – Аллаһты және Оның Елшісін (с.а.у.) білу, Аллаһтың жібергендерін, Пайғамбардың (с.а.у.) әкелгендерін толықтай қабылдап, сенгендігін тілімен айту[8].

Бұл топтардың өздеріне тән діни түсінігі бар. Кейін бұл топтардың бәрі дерлік орта ғасырда жойылып кетті.  Кейінгі кезде кейбір мұсылман бауырлар арасында өздеріне қосылмаған мұсылмандарды «муржия» деп айдар тағу белең алып барады. Өз жолыңды дұрыс жол дей отырып, өзгені муржия деп айыптау, әрине, надандық. Абдуллаһ ибн Аббастың риуаят етуі бойынша Хазіреті Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай деген: «Үмметімнен екі топ адам бар, олар Исламнан ешқандай нәсіптері жоқ: Муржия мен Қадария» (Ибн Мажа, Муқаддима 10; Тирмизи, Қадар 2149).

Қорыта айтқанда, муржияшылар әуелде дұрыс бағыт ұстанғанымен кейінгілер бұл ұстанымда шектен шығып кетті. Тіпті  Ислам шеңберінен ауытқыды. Өйткені олар иман тек жүрекпен сенуден тұрады, иманы бар адамға жасаған күнәсі зиян келтірмейді деп, харам мен күнәға рұқсат берген. Амал етуді парыз деп санамаған. Бұл тұрғыдан оларды мұсылман санатына жатқызу қиын.

Дереккөз: Mazhab.kz

 

[1] Klavuz S.A., Köten A., Çetin O., Algül H. Din kültürü ve ahlak bilgisi. İstanbul, 1997, 87-88-бет

 [2] Әһлу сүннет сенімі бойынша, Жәмәл мен Сыффин шайқасына қатысып, екі тараптан да өлген мұсылманға шәһид үкімі беріледі.

[3] Muhammed Ebu Zehra. Mezhepler tarihi, 129-131-бет.

 [4] Әһлу сүннет бойынша, амалсыз иманның ақыретте пайда беруі екіталай. Иманның кәміл болуы, жетілуі, қуатты болуы амалға байланысты. Амал болған жағдайда иман қуатты болады. Ал иман қуатты, күшті болса, адамның ықыласы соншалықты артады. Иман ету Аллаһ Тағаланың әмірі болса, амал ету де сол әмір арқылы жүзеге асады. Бұйырылған әмірдің біреуін жасап, екіншісін орындамау адамды адасушылыққа, қала берсе күпірлікке алып барады. Пенделердің жаннатқа иманымен кіретіндігі, иманына, амалына қарап мәртебелерімен баратын жаннат орындары болатындығы Құранда баян етілгендігі белгілі. Бұған жаннатта Райян деген есіктен тек ораза ұстағандар ғана кіретіні секілді жағдаяттар толықтай мысал бола алады.

 [5] Klavuz S.A. Anahtarlarıyla islam akaidi, 312-бет.

 [6] Vecdi Akyüz, Dört mezhep, İstabbul 1999, 48, 51-бет.

 [7] Ebu Mansur Abdulkaahir El-Bagdadi, Mezhepler arasındaki farklar, 149-150-бет.

 [8] Мuhammed Abdulkerim es-Şehristani, el-Milel ven-Nihal, аударған: Mustafa Öz, ж.к.е., 142-бет.

 

Пікір жазу